نشانه‌های استرس در کودکان و زمان مراجعه به روانشناس

دوران کودکی یکی از مهم‌ترین مراحل زندگی همه انسان‌هاست. شکل‌گیری شخصیت در این دوران انجام شده و رفتارها و روحیات خاص در صورت عدم کنترل تا بزرگ‌سالی ادامه پیدا می‌کنند. یکی از این رفتارها استرس است که برخلاف تصور بسیاری از افراد در کودکی هم وجود داشته و عدم درمان به‌موقع آن موجب شدت‌گیری در سنین بالاتر می‌شود. این عارضه که ناشی از فشارهای روحی یا رویدادهای اطراف آن‌ها مانند اتفاقات مدرسه، خانواده و… است، با نشانه‌هایی بروز می‌کند. تشخیص به‌موقع و تسریع روند درمان استرس کودکان موضوعی حیاتی است زیرا ادامه این مشکل علاوه‌بر تاثیر در بزرگ‌سالی، روابط، یادگیری و اعتمادبه‌نفس کودک را نیز تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. در این مطلب، ضمن بررسی نشانه‌های این عارضه، درمورد راهکارهای درمانی آن نیز صحبت خواهیم کرد.

استرس کودکان چیست؟

استرس احساسی رایج در کودکان است و زمانی ایجاد می‌شود که کودک تحت فشار قرار گرفته یا احساس کند قادر به مدیریت شرایط موجود نیست. به‌طورکلی، اضطراب تجربه‌ای هیجانی همراه با نگرانی، ترس یا احساس تهدید است که معمولا با نشانه‌های جسمی یا روانی همراه خواهد بود. البته باید بدانید که اضطراب طبیعی که عامل استرس است، با اختلال اضطرابی یکسان نیست.

اضطراب طبیعی کوتاه‌مدت، وابسته به موقعیت و متناسب با سن کودک رخ می‌دهد، مانند ترس از تاریکی یا اضطراب قبل از امتحان و گاهی می‌تواند نقش محافظتی هم داشته باشد. اما زمانی که اضطراب شدید، پایدار و مانع انجام فعالیت‌های روزمره کودک شود، به یک اختلال تبدیل می‌گردد. همچنین باید به این نکته دقت کرد که استرس و اضطراب کودکان گاهی ناشی از برخورد اطرافیان آن‌هاست. کودکان مانند اسفنج هستند و تمام تاثیرات محیط اطراف خود، ازجمله استرس والدین، را جذب کرده و به آن واکنش نشان می‌دهند.

دلایل بروز استرس در کودکان

به‌منظور درمان استرس کودکان و برای جلوگیری از بروز این مشکل، شناسایی دلایل آن اهمیت زیادی دارد. دلایل متعددی باعث بروز استرس در کودکان می‌شود، عللی که برخی از آن‌ها شبیه به استرس در بزرگ‌سالان و برخی مختص به دوران و روحیات کودکی است. برای مثال:

• عوامل ژنتیکی و بیولوژیکی: وراثت و ساختارهای مغزی مانند آمیگدالا می‌توانند کودک را نسبت‌به اضطراب حساس‌تر کنند.
• محیط خانواده: فشارهای روانی والدین، مشکلات مالی، طلاق یا جدایی، محیط‌های ناامن و سبک‌های فرزندپروری نامناسب ازجمله عواملی هستند که سلامت روان کودک را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند.
• تغییرات زندگی: رویدادهایی مانند جابه‌جایی خانه، تغییر مدرسه یا ورود به دوران بلوغ و تغییرات جسمانی همراه آن می‌تواند باعث بروز استرس شود.
• فشارهای تحصیلی و مدرسه: توقعات برای موفقیت، امتحانات، حجم بالای تکالیف و مشکلات اجتماعی مانند قلدری در مدرسه از منابع اصلی فشار روانی به‌شمار می‌روند.
• تجربیات آسیب‌زا: حوادث ناگوار، سورفتار یا از دست دادن یکی از اعضای خانواده می‌تواند به ایجاد تروما و اضطراب منجر شود.

به‌طورکلی، ترس و نگرانی کودک در موضوعات مختلف را می‌توان اصلی‌ترین علت بروز استرس دانست؛ چراکه کودک را در موقعیتی غیرقابل کنترل قرار می‌دهد.

علائم و نشانه‌های استرس در کودکان

یکی از عواملی که تشخیص استرس و اضطراب کودکان را برای روانشناس کودک ساده‌تر کرده و به انتخاب بهترین راهکار درمانی کمک می‌کند، علائم و نشانه‌ها هستند. بیشتر کودکان توانایی بیان احساسات پیچیده خود به‌صورت کلامی را ندارند و فشارهای روانی را از طریق تغییرات رفتاری یا جسمانی بروز می‌دهند. برای مثال ترس و نگرانی کودک در بیشتر موارد با علائمی مانند بدخوابی، انزوا، شب‌ادراری و… مشخص می‌شود. درمورد استرس نیز علائم و نشانه‌هایی وجود دارد که می‌توان آ‌ن‌ها را در دو دسته علائم جسمی و علائم روانی قرار داد که عبارت‌اند از:

علائم جسمی

استرس در کودکان اغلب با تغییرات جسمانی همراه است. افزایش ضربان قلب، تنفس کم‌عمق و تعریق گاهی نشانه‌ای از اضطراب بوده و سردردهای تنشی نیز جزو علائم شایع این مشکل هستند، به‌طوری که کودک حس می‌کند نواری محکم دور سر او پیچیده شده‌است. از دیگر علائم جسمی و نشانه‌های استرس در کودک می‌توان به مشکلات گوارشی مانند دل‌درد، تهوع و تغییر در اشتها اشاره کرد که معمولا با فشار روانی همراه هستند.

مشکلات خواب کودکان مانند کابوس‌های مکرر، بی‌خوابی، دندان‌قروچه و صحبت کردن در خواب نیز از دیگر علائم جسمی استرس محسوب می‌شوند. علاوه‌براین، تیک‌های عصبی یا لرزش‌های غیرقابل توضیح بدن نیز می‌توانند بیانگر تنش و اضطراب و هشداری برای درمان استرس کودکان باشند.

علائم روانی و رفتاری

ازنظر روانی و رفتاری، کودکان تحت استرس ممکن است تحریک‌پذیر شوند، خشم ناگهانی نشان دهند یا گریه‌ها و طغیان‌های مداوم داشته باشند. برخی از آن‌ها به انزوا و کناره‌گیری از دوستان، خانواده و فعالیت‌هایی که پیش‌تر از آن‌ها لذت می‌بردند، تمایل پیدا می‌کنند.

کاهش تمرکز و افت عملکرد تحصیلی، وابستگی بیش‌ازحد به والدین و ترس غیرمعمول از دوری آن‌ها نیز از نشانه‌های شایع این عارضه هستند. در مواردی، شب‌ادراری و افکار منفی درباره خود و احساس بی‌ارزشی می‌تواند نشان‌دهنده فشار روانی باشد. شناخت زودهنگام این علائم به والدین و متخصصان امکان می‌دهد تا از سلامت روان کودک حمایت کنند و درمان عارضه‌های جسمی مانند مشکلات خواب کودکان را به‌موقع انجام دهند.

درمان استرس در کودکان؛ مراجعه به روانشناس، مهم‌ترین اقدام درمانی

باوجود چالش‌های فراوان استرس و اضطراب در کودکان، خوشبختانه این عارضه قابل درمان است. روش‌های مختلفی برای درمان استرس در کودکان وجود دارد که در صورت اقدام به‌موقع، درمان این عارضه را سریع‌تر می‌کنند. برای مثال:

• درمان شناختی-رفتاری (CBT): این روش به‌عنوان استاندارد طلایی مدیریت اضطراب شناخته می‌شود. در CBT، کودک آموزش می‌بیند تا افکار منفی و محرک‌های اضطراب‌آور خود را شناسایی کرده و راه‌های مقابله با آن‌ها را بیاموزد.
• درمان‌های دارویی: در موارد شدید، روان‌پزشک ممکن است داروهای ضداضطراب یا مهارکننده‌های بازجذب سروتونین مانند فلوکستین تجویز کند تا سطح اضطراب کنترل شود.
• آموزش والدین: آموزش والدین نیز برای درمان استرس در کودکان حائز اهمیت است تا بدون تقویت ترس‌های کودک، محیطی امن و بدون تنش فراهم کرده و از فرزند خود حمایت کنند.
• تکنیک‌های آرام‌سازی: تمرینات تنفس عمیق، یوگا، مدیتیشن و تصویرسازی مثبت به کاهش فوری فشار روانی کمک می‌کنند.
• هنر و فعالیت بدنی: فعالیت‌های هنری مانند نقاشی و کاردستی و ورزش منظم باعث تخلیه هیجانات و کاهش تنش‌های عضلانی کودک می‌شوند.
• نوروفیدبک: نوروفیدبک به‌عنوان یک مداخله غیرتهاجمی، با تنظیم فعالیت‌های مغزی و مدیریت هیجانات، در کودکان مضطرب مفید است.

درمورد درمان استرس کودکان، استفاده از راهنمایی‌های متخصص روانشناسی نیز اهمیت زیادی دارد. مراجعه به روانشناس کودک لزوما به معنای وجود مشکل شدید نیست و در بیشتر موارد می‌تواند اقدامی پیشگیرانه باشد.

زمان مراجعه به روانشناس

اگر اضطراب کودک بیش از شش ماه ادامه یابد، استرس او مانع انجام فعالیت‌های روزمره، رفتن به مدرسه یا برقراری ارتباط با همسالان شود، یا علائم جسمی مکرر مانند سردرد یا دل‌درد بدون علت پزشکی مشخص ظاهر شود، مراجعه به روانشناس ضروری است. همچنین درصورتی‌که کودک رفتارهای آسیب به خود نشان دهد، افکار مرتبط با مرگ بیان کند، تغییرات ناگهانی و شدیدی در خلق‌وخو، اشتها یا الگوی خوابش مشاهده شود که بهبود نیابد، یا دچار حملات هراس ناگهانی شود، هم ارتباط فوری با روانشناس ضرورت دارد.

سخن پایانی

استرس عارضه‌ای شایع در دوران کودکی است که بسته به محیط زندگی، تحصیل، اطرافیان و… با درجات مختلفی بروز می‌کند. درمان این عارضه نیازمند تشخیص دقیق علائم و نشانه‌هاست و هرچه زودتر برای انجام آن اقدام شود، نتیجه‌بخش‌تر خواهد بود. اگر نشانه‌های استرس را در کودک خود مشاهده می‌کنید و به‌دنبال یک روانشناس کودک حرفه‌ای، برای درمان این مشکل هستید؛ پیشنهاد می‌کنیم به مرکز روانشناسی و روانپزشکی ویان مراجعه کنید. گروه تخصصی ویان با تیمی از متخصصان حرفه‌ای در زمینه روانشناسی و روانپزشکی، انواع خدمات روانشناختی کودک، نوجوان و بزرگ‌سال را به متقاضیان ارائه می‌کنند. جهت آشنایی با خدمات و دریافت نوبت کافی است به سایت ویان به آدرس https://vianclinic.com مراجعه کنید.