توسط : سلامت اسکلتی و حرکتی، زیربنای رشد جسمی و روانی هر کودک است. والدین معمولاً اولین کسانی هستند که متوجه الگوهای غیرعادی در راه رفتن یا نشستن فرزندشان میشوند، اما اغلب در تشخیص اینکه کدام یک از این تغییرات طبیعی (فیزیولوژیک) و کدام یک نیازمند مداخله تخصصی است، سردرگم میمانند.
زمان، در حوزه ارتوپدی کودکان، عامل حیاتی و غیرقابل بازگشتی است. استخوانهای کودک تا پیش از ۳ سالگی به دلیل وجود صفحات رشد (Growth Plates) و بافت غضروفی نرمتر، از قابلیت شکلپذیری بالایی برخوردارند. این ویژگی باعث میشود که بسیاری از ناهنجاریها را بتوان با روشهای کمتهاجمی مانند گچگیری، بریس یا فیزیوتراپی، بدون نیاز به جراحیهای سنگین در بزرگسالی، بهطور کامل اصلاح کرد.
تأخیر در تشخیص و درمان ناهنجاریها نهتنها کیفیت زندگی کودک را در آینده پایین میآورد، بلکه میتواند منجر به عوارض جدی در ستون فقرات و دردهای مزمن مفصلی شود. بنابراین، آشنایی با ۵ ناهنجاری حیاتی که معاینه زودهنگام در آنها الزامی است، نخستین گام در حفظ سلامت فرزند شماست.
چرا استخوان کودک با بزرگسال فرق دارد؟ (لزوم مراجعه به متخصص)
سیستم اسکلتی کودک یک مدل کوچکشده از سیستم بزرگسالان نیست؛ بلکه ساختاری پویا و در حال تغییر است. ویژگیهای منحصر به فرد استخوان کودک شامل موارد زیر است:
-
صفحات رشد (Growth Plates): این صفحات مناطق ضعیفی هستند که مستعد آسیباند. آسیب به صفحه رشد، میتواند منجر به اختلاف طول اندام یا کجشکلی استخوان شود.
-
قابلیت ترمیم بالا: استخوان کودکان سریعتر بهبود مییابد، اما این سرعت ترمیم نباید باعث غفلت از درمان تخصصی شود.
-
انعطافپذیری بیشتر: استخوانهای کودک انعطافپذیرتر هستند، به همین دلیل در مواجهه با نیروهای غیرعادی، به جای شکستگی کامل، دچار خمیدگی یا شکستگیهای “ترکه چوبی” میشوند.
به دلیل این تفاوتهای ساختاری و روند پیچیده رشد، تشخیص و درمان ناهنجاریها تنها باید توسط متخصصی انجام شود که در دورههای فوق تخصصی، بر روی آناتومی منحصر به فرد دوران رشد تمرکز کرده است؛ اینجاست که نقش ارتوپد اطفال برجسته میشود.
پنج ناهنجاری حیاتی کودکان که نیازمند ارزیابی فوری هستند
ناهنجاریهای پا و لگن را میتوان به دو دسته مادرزادی (که هنگام تولد وجود دارند) و اکتسابی (که در حین رشد ایجاد میشوند) تقسیم کرد. تمرکز ما بر مواردی است که فرصت طلایی درمان در آنها کوتاه است:
۱. پا چنبری مادرزادی (Congenital Talipes Equinovarus – Clubfoot)
خطر: این ناهنجاری که در بدو تولد قابل مشاهده است، در آن پای نوزاد به شدت به سمت داخل چرخیده و کف پا رو به بالا یا طرفین قرار میگیرد. این وضعیت نه تنها ظاهر نامناسبی دارد، بلکه امکان راه رفتن عادی را سلب میکند.
لزوم اقدام فوری: پا چنبری باید فوراً پس از تولد (ترجیحاً در هفته اول) با روش گچگیری متوالی پونستی (Ponseti) درمان شود. اگر درمان به تعویق بیفتد، بافتهای نرم سفت شده و ممکن است تنها راهکار موجود، جراحیهای پیچیده باشد که نتایج آن اغلب به اندازه روش پونستی موفقیتآمیز نیست.
۲. در رفتگی مادرزادی لگن (Developmental Dysplasia of the Hip – DDH)
خطر: شل بودن مفصل لگن یا عدم شکلگیری مناسب حفره لگن، میتواند باعث شود که سر استخوان ران (فمور) به راحتی از محل خود خارج شود. دررفتگی لگن در بدو تولد علائم دردناکی ندارد، اما یک پای کودک کوتاهتر شده و در نهایت منجر به لنگیدن میشود.
تشخیص کلیدی: سونوگرافی لگن در ۴ تا ۶ هفتگی نوزادان پرخطر (مانند نوزادان بریچ یا دختران اولزا) ابزاری حیاتی برای تشخیص زودهنگام است. درمان در ماههای اول زندگی (با استفاده از ابزارهایی مانند بریس پاولیگ) بسیار ساده و موفقیتآمیز است، در حالی که پس از یک سالگی، درمان معمولاً نیازمند جراحی است.
۳. پای پرانتزی (Genu Varum)؛ تمایز بین نرمال و پاتولوژیک
خطر: پای پرانتزی تا ۲ سالگی کاملاً طبیعی و فیزیولوژیک است و معمولاً تا سن ۳ سالگی به طور طبیعی اصلاح میشود (تبدیل به زانوی ضربدری میشود و دوباره تا ۷ سالگی صاف میشود). اما اگر پرانتزی بودن:
-
بهصورت ناگهانی بدتر شود.
-
فقط در یک پا دیده شود.
-
همراه با کوتاهی قد یا علائم کمبود ویتامین D باشد.
این موارد میتوانند نشاندهنده یک مشکل پاتولوژیک مانند بیماری بلانت یا راشیتیسم باشند. در این شرایط، تشخیص تخصصی برای بررسی نقش ویتامین D و تغذیه کودک حیاتی است. در همین راستا میتوانید برای آشنایی بیشتر با اهمیت تغذیه در رشد استخوانها، به مقاله تقویت استخوانها با مصرف این ویتامینها در همین رسانه مراجعه کنید.
۴. چرخش داخلی یا خارجی پا و کف پای صاف انعطافپذیر
خطر: یکی از شایعترین نگرانیهای والدین، راه رفتن با پنجههای رو به داخل (In-Toeing) یا رو به خارج است. اگرچه در اکثر کودکان، این مشکل خودبهخود با رشد اصلاح میشود، اما در موارد شدید یا همراه با درد، میتواند ناشی از چرخش استخوان ران (Femoral Anteversion) یا چرخش ساق پا (Tibial Torsion) باشد.
همچنین، کف پای صاف انعطافپذیر که در آن قوس پا هنگام نشستن دیده میشود اما در ایستادن ناپدید میگردد، اگرچه در دوران نوپایی طبیعی است، اما اگر پس از ۳ سالگی با درد، خستگی سریع یا سایش نامتقارن کفش همراه باشد، نیازمند ارزیابی برای تجویز کفی یا کفشهای طبی سفارشی است.
۵. اختلالات عصبی عضلانی اولیه و ضعف عضلات
خطر: برخی بیماریهای زمینهای عصبی عضلانی یا اختلالات عضلانی، خود را با تأخیر در مهارتهای حرکتی (دیر راه افتادن) یا الگوهای غیرعادی راه رفتن (مانند راه رفتن روی پنجه) نشان میدهند. تشخیص زودهنگام توسط فوق تخصص ارتوپدی اطفال میتواند در مدیریت بیماری و ارائه برنامههای توانبخشی و ارتوز (بند و بریس) حیاتی باشد.
نشانههای هشداردهنده که نباید نادیده بگیرید
والدین باید هنگام مشاهده موارد زیر، زمان معاینه تخصصی را به تعویق نیندازند:
|
علامت هشداردهنده |
زمان مشاهده |
|
لنگیدن مداوم و بدون درد (یا همراه با درد) |
هر سنی |
|
راه رفتن کامل روی پنجه پا پس از ۲ سالگی |
پس از ۲ سالگی |
|
سایش نامتقارن یک طرفه کفش کودک |
هر سنی |
|
ناتوانی در همسطح کردن زانوها هنگام ایستادن |
پس از ۳ سالگی |
|
بیقراری کودک هنگام فعالیتهای فیزیکی ساده |
هر سنی |
انتخاب مرکز درمانی تخصصی: تمرکز بر رشد، نه فقط جراحت
درمان ارتوپدی کودکان نیازمند یک رویکرد چند رشتهای است که شامل ارزیابی توسط پزشک فوق تخصص، تیم پروتز و ارتز (ساخت وسایل کمکی) و فیزیوتراپیست باشد. موفقیت درمان، اغلب به هماهنگی این سه بخش بستگی دارد.
کلینیک ارتوپدی فراز یکی از مجهزترین مراکز فوق تخصصی در این حوزه است که نه تنها درمانهای پزشکی و جراحی را انجام میدهد، بلکه با بهرهگیری از واحد ساخت ارتز و پروتز اختصاصی، این امکان را فراهم میآورد که وسایل کمکی دقیقاً متناسب با نیازها و آناتومی ظریف کودک ساخته و تنظیم شوند.
چرا مراجعه زودهنگام به کلینیک ارتوپدی فراز حیاتی است؟
در نهایت، مهمترین پیام این است که رشد متوقف نمیشود. اگرچه برخی ناهنجاریها جزئی و قابل اغماض به نظر میرسند، اما هر روز تأخیر، فرصت تصحیح طبیعی بدن را از بین میبرد. مراجعه به موقع به یک مرکز تخصصی، نه تنها مشکلات فعلی را درمان میکند، بلکه از عوارض بعدی مانند اسکولیوز، کیفوز و آرتروز زودرس مفاصل جلوگیری مینماید. سلامت آینده فرزند شما در گرو تشخیصهای دقیق و اقدام به موقع امروز است.
