توسط : واتساپ در آستانه خروج از روسیه: تهدید قانونگذاران و فشار برای اپلیکیشن بومی
در تاریخ ۲۸ تیر ۱۴۰۴ (۱۸ جولای ۲۰۲۵)، آنتون گورلکین، معاون کمیته فناوری اطلاعات دومای دولتی روسیه، اعلام کرد که اپلیکیشن پیامرسان واتساپ، متعلق به شرکت متا، باید برای خروج از بازار روسیه آماده شود. این هشدار در راستای دستور ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، برای اعمال محدودیتهای جدید بر نرمافزارهای ارتباطی کشورهای «غیر دوست» تا اول سپتامبر ۲۰۲۵ (۱۰ شهریور ۱۴۰۴) صادر شده است. این تصمیم بخشی از تلاشهای کرملین برای تقویت حاکمیت دیجیتال و کاهش وابستگی به پلتفرمهای خارجی مانند واتساپ و تلگرام است. در این مقاله، جزئیات این تهدید، دلایل آن، و تأثیرات احتمالی بر کاربران و صنعت فناوری در روسیه را بررسی میکنیم.
دلایل تهدید به ممنوعیت واتساپ
گورلکین در بیانیهای در تلگرام اعلام کرد که واتساپ به احتمال زیاد در فهرست نرمافزارهای محدودشده قرار خواهد گرفت، زیرا متا در روسیه بهعنوان یک سازمان افراطی شناخته میشود. این برچسب از سال ۲۰۲۲، پس از تهاجم روسیه به اوکراین و ممنوعیت پلتفرمهای فیسبوک و اینستاگرام متا در این کشور، به این شرکت اطلاق شده است. گورلکین اظهار داشت که خروج واتساپ میتواند به اپلیکیشن بومی MAX، که با حمایت دولت و ادغام با خدمات دولتی توسعه یافته، کمک کند تا سهم بیشتری از بازار به دست آورد.
آنتون نمکین، یکی دیگر از اعضای کمیته فناوری اطلاعات دوما، این تصمیم را گامی ضروری برای امنیت ملی خواند و حضور واتساپ در فضای دیجیتال روسیه را نقض قانونی امنیت ملی دانست. این اظهارات در حالی مطرح شده که روسیه در ژوئن ۲۰۲۵ قانونی را به تصویب رساند که توسعه اپلیکیشن پیامرسان بومی با قابلیت ادغام با پورتال خدمات دولتی Gosuslugi را مجاز میکند. این اقدام بخشی از استراتژی بلندمدت روسیه برای کاهش وابستگی به فناوریهای خارجی و ایجاد جایگزینهای داخلی است.
زمینههای سیاسی و فنی
تلاشهای روسیه برای ایجاد حاکمیت دیجیتال از مدتها پیش آغاز شده و پس از خروج برخی شرکتهای فناوری غربی از این کشور در سال ۲۰۲۲، شدت بیشتری گرفته است. کرملین در این راستا اقداماتی مانند توسعه خدمات بومی (مانند VKontakte بهعنوان جایگزین فیسبوک و VK Video بهعنوان رقیب یوتیوب) و اعمال محدودیت بر پلتفرمهای خارجی را دنبال کرده است. بهعنوان مثال، یوتیوب در یک سال گذشته به دلیل کاهش سرعت دانلود، مخاطبان روزانه خود را در روسیه از بیش از ۴۰ میلیون به کمتر از ۱۰ میلیون کاربر کاهش داده است.
اخیراً، پوتین دستورالعملهایی را منتشر کرده که تا اول سپتامبر ۲۰۲۵، محدودیتهای بیشتری بر نرمافزارهای ارتباطی کشورهای «غیر دوست» (کشورهایی که تحریمهایی علیه روسیه اعمال کردهاند) اعمال شود. واتساپ، که روزانه توسط ۶۸ درصد از روسها استفاده میشود، بهعنوان یکی از اهداف اصلی این محدودیتها مطرح شده است.
علاوه بر این، قانونگذاران روس اخیراً اصلاحات قانونی گستردهای را تصویب کردهاند که جستوجوی محتوای «افراطی» (مانند محتوای مرتبط با فیسبوک، اینستاگرام، یا گروههای مخالف مانند بنیاد ضد فساد الکسی ناوالنی) را با جریمههایی تا ۵,۰۰۰ روبل (حدود ۶۳ دلار) جریمه میکند. این اقدام انتقاداتی را حتی از حامیان کرملین، مانند مارگاریتا سیمونیان، مدیر رسانه دولتی، به دنبال داشته که معتقد است این قانون تحقیقات رسانهای درباره گروههای مخالف را محدود میکند.
انتقادات و نگرانیها
منتقدان، از جمله میخائیل کلیمارف، مدیر انجمن حفاظت از اینترنت، هشدار دادهاند که اپلیکیشن بومی MAX ممکن است فعالیتهای کاربران را ردیابی کند. همچنین، برخی کارشناسان معتقدند که روسیه ممکن است سرعت واتساپ را عمداً کاهش دهد تا کاربران را به دانلود MAX تشویق کند، مشابه استراتژیای که برای کاهش محبوبیت یوتیوب به کار گرفته شد.
این محدودیتها نگرانیهایی درباره حریم خصوصی و آزادی بیان ایجاد کرده است. واتساپ، برخلاف فیسبوک و اینستاگرام، به دلیل نداشتن قابلیت انتشار عمومی اطلاعات، در سال ۲۰۲۲ از ممنوعیت در امان ماند، اما حالا به نظر میرسد که این استثنا در حال لغو شدن است. برخی کاربران در شبکه اجتماعی X اظهار کردهاند که ممنوعیت واتساپ میتواند کاربران را به سمت اپلیکیشنهایی مانند تلگرام سوق دهد، که به گفته آنها حریم خصوصی بهتری ارائه میدهد.
وضعیت تلگرام و دیگر پلتفرمها
گورلکین اعلام کرده که تلگرام، که توسط پاول دوروف، کارآفرین روستبار، تأسیس شده، احتمالاً از ممنوعیت در امان خواهد ماند، مشروط بر اینکه با قوانین روسیه همکاری کند. این هفته، رگولاتور ارتباطات روسیه، Roskomnadzor، اعلام کرد که تلگرام فرآیند ایجاد یک نهاد قانونی در روسیه را آغاز کرده است، که میتواند به ادامه فعالیت آن کمک کند.
این در حالی است که تلگرام نیز در گذشته با تهدیدات مشابهی مواجه بوده، اما محبوبیت گسترده آن در روسیه (بهویژه در میان مخالفان) و انعطافپذیری دوروف در مذاکره با مقامات، آن را از محدودیتهای شدید حفظ کرده است.
تأثیرات احتمالی بر کاربران
واتساپ با حدود ۱۰۰ میلیون کاربر در روسیه، یکی از محبوبترین اپلیکیشنهای پیامرسان در این کشور است و خروج احتمالی آن تأثیرات گستردهای خواهد داشت:
- اختلال در ارتباطات روزمره: واتساپ برای بسیاری از روسها ابزار اصلی ارتباط شخصی و حرفهای است. ممنوعیت آن میتواند کاربران را مجبور به یافتن جایگزینهایی مانند تلگرام یا MAX کند، که ممکن است با نگرانیهای حریم خصوصی همراه باشد.
- افزایش استفاده از VPN: با توجه به محدودیتهای قبلی بر فیسبوک، اینستاگرام، و یوتیوب، بسیاری از کاربران روس به استفاده از VPN روی آوردهاند. ممنوعیت واتساپ ممکن است تقاضا برای VPNها را افزایش دهد، هرچند مقامات روسیه در حال محدود کردن این خدمات نیز هستند.
- رشد اپلیکیشن MAX: خروج واتساپ میتواند به اپلیکیشن بومی MAX کمک کند تا کاربران بیشتری جذب کند، اما موفقیت آن به کیفیت خدمات، امنیت، و پذیرش عمومی بستگی دارد.
کاربران در X نظرات متفاوتی درباره این تصمیم ابراز کردهاند. برخی از ممنوعیت واتساپ استقبال کرده و آن را فرصتی برای مهاجرت به تلگرام میدانند، در حالی که دیگران نگران کاهش گزینههای ارتباطی امن هستند.
پاسخ متا و وضعیت کنونی
شرکت متا هنوز بهطور رسمی به این تهدیدات پاسخ نداده است. با این حال، دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، اظهار داشت که همه سرویسها باید از قوانین روسیه تبعیت کنند، اما جزئیات بیشتری درباره سرنوشت واتساپ ارائه نکرد.
در حال حاضر، واتساپ همچنان در روسیه فعال است، اما با توجه به ضربالاجل اول سپتامبر ۲۰۲۵، انتظار میرود که مقامات اقدامات سختگیرانهتری، مانند کاهش سرعت یا مسدودسازی کامل، را اعمال کنند. برخی گزارشها در X از قطعیهای موقت واتساپ در گذشته خبر دادهاند، اما این مشکلات تاکنون سراسری یا دائمی نبودهاند.
این تهدیدات بخشی از استراتژی گستردهتر روسیه برای کنترل فضای دیجیتال و کاهش نفوذ فناوریهای غربی است. توسعه اپلیکیشن MAX و محدودیتهای جدید نشاندهنده تلاش کرملین برای جایگزینی پلتفرمهای خارجی با گزینههای داخلی است که تحت نظارت دولت قرار دارند. با این حال، این رویکرد با چالشهایی مانند مقاومت کاربران، نگرانیهای حریم خصوصی، و مشکلات فنی در رقابت با اپلیکیشنهای جهانی مواجه است.
برای کاربران، گزینههای جایگزین مانند تلگرام یا اپلیکیشنهای پیامرسان دیگر (مانند Signal) ممکن است در دسترس باشند، اما موفقیت این جایگزینها به عوامل متعددی از جمله سهولت استفاده و امنیت بستگی دارد. در عین حال، افزایش محدودیتها بر VPNها و اینترنت میتواند دسترسی به خدمات خارجی را دشوارتر کند.
ممنوعیت احتمالی واتساپ در روسیه نهتنها بر ارتباطات روزمره میلیونها کاربر تأثیر میگذارد، بلکه نشانهای از تشدید کنترل دولت بر فضای دیجیتال است. این اقدام میتواند به کاهش آزادی بیان، افزایش نظارت دولتی، و محدود شدن دسترسی به اطلاعات مستقل منجر شود. برای شرکتهای فناوری غربی، این محدودیتها چالشهای جدیدی در حفظ حضور در بازارهای تحت تحریم ایجاد میکند. در عین حال، موفقیت اپلیکیشن MAX میتواند الگویی برای دیگر کشورها باشد که به دنبال حاکمیت دیجیتال هستند، اما نگرانیهای حریم خصوصی ممکن است پذیرش آن را محدود کند.
جمعبندی
تهدید به ممنوعیت واتساپ در روسیه، که توسط قانونگذاران این کشور به دلیل مسائل امنیت ملی و برچسب «سازمان افراطی» متا مطرح شده، بخشی از تلاشهای کرملین برای تقویت حاکمیت دیجیتال و ترویج اپلیکیشن بومی MAX است. این تصمیم، که با ضربالاجل اول سپتامبر ۲۰۲۵ همراه است، میتواند تأثیرات گستردهای بر کاربران، صنعت فناوری، و فضای دیجیتال روسیه داشته باشد. در حالی که تلگرام احتمالاً از محدودیتها در امان خواهد ماند، کاربران واتساپ باید برای جایگزینهای احتمالی آماده شوند.
