توسط : اینترنت قطع است. سایتها لود نمیشوند. پیامها ارسال نمیشوند. اما گوشی ناگهان روشن میشود و یک یا چند نوتیفیکیشن روی صفحه ظاهر میشود؛ تجربهای آشنا برای خیلیها در روزهایی که دسترسی به اینترنت بهشدت محدود شده است. همین تناقض ساده، یک سؤال جدی ایجاد میکند: اگر اینترنت نیست، این نوتیفیکیشنها از کجا میآیند؟
پاسخ این سؤال، به «بودن یا نبودن اینترنت» ربطی ندارد. اینترنت یک مسیر واحد نیست و نوتیفیکیشنها از مسیری میآیند که با وبگردی و استفاده عادی از اپلیکیشنها کاملاً متفاوت است. در این مطلب، با توضیح سازوکار فنی، بررسی میکنیم که این نوتیفیکیشنها چطور به گوشی میرسند و چرا نباید آنها را نشانه وصل بودن اینترنت دانست.
نوتیفیکیشن فقط خبر میدهد
بیشتر ما وقتی گوشی نوتیفیکیشن میدهد، ناخودآگاه فکر میکنیم «حتما اینترنت باعث رسیدن این اعلان شده است». اما از نظر فنی، نوتیفیکیشن اصلاً هممعنای اتصال کامل به اینترنت نیست و کارکردش با باز شدن یک اپ یا لود شدن یک سایت فرق اساسی دارد.
نوتیفیکیشن در سادهترین تعریف، یک پیام بسیار کوتاه برای خبر دادن است، نه برای برقراری ارتباط کامل. وقتی یک اپلیکیشن میخواهد شما را از اتفاقی مطلع کند، مثلاً در زمان رسیدن پیام جدید، لازم نیست تمام دادههای اپ را به گوشی شما بفرستد. کافی است یک سیگنال کوچک ارسال شود که فقط بگوید «اتفاقی افتاده».
برای درک بهتر، میشود نوتیفیکیشن را به زنگ در تشبیه کرد. زنگ در فقط خبر میدهد که کسی پشت در است؛ نه اینکه در باز شده، نه اینکه مهمان وارد خانه شده، و نه حتی اینکه بدانید چه کسی پشت در است. باز شدن در، ورود مهمان و گفتوگو، همه مرحلههای بعدیاند. نوتیفیکیشن هم دقیقاً همین نقش را دارد: خبر میدهد، نه بیشتر.
از نظر فنی، دریافت نوتیفیکیشن به داده بسیار کمی نیاز دارد. این پیامها معمولاً چند بایت یا چند کیلوبایت بیشتر نیستند و فقط شامل اطلاعات حداقلیاند: یک عنوان، شاید یک جمله کوتاه، و یک شناسه که به گوشی میگوید این پیام مربوط به کدام اپ است. در مقابل، باز شدن خودِ اپلیکیشن یعنی ارسال و دریافت دهها یا صدها درخواست مختلف به سرورهای گوناگون؛ چیزی که به اتصال پایدار، مسیرهای باز متعدد و زیرساخت سالم نیاز دارد.
به همین دلیل است که در شرایطی که اینترنت بهشدت محدود شده، نوتیفیکیشن هنوز میتواند به گوشی برسد، اما بهمحض اینکه روی آن ضربه میزنید، اپ باز نمیشود یا روی صفحه لودینگ میماند. نوتیفیکیشن فقط «خبر» را رسانده، اما مسیر لازم برای ادامه ارتباط وجود ندارد.
پس اولین سوءتفاهم مهم اینجاست: نوتیفیکیشن نشانه وصل بودن کامل اینترنت نیست. نوتیفیکیشن فقط نشان میدهد که یک مسیر بسیار باریک و محدود هنوز باز مانده؛ مسیری که کارش اطلاعرسانی است، نه ارتباط واقعی.
چرا در دو هفته هیچ نوتیفیکیشنی نداشتیم اما حالا داریم؟
در دو هفته اول قطع گسترده اینترنت در ایران، حتی نوتیفیکیشنها هم بهطور گسترده دریافت نمیشدند. اما حالا وضعیت کمی متفاوت شده و برخی اعلانها دوباره به گوشیها میرسند. دلیل اصلی این وضعیت، تغییر سیاست شبکه از بلاکلیست به وایتلیست کردن و تستهای متعدد در شیوههای متنوع فیلترینگ است؛ یعنی بعضی IPهای شرکتها و استارتاپهای کلیدی، به فهرست مجاز اضافه شدهاند و میتوانند دادهها و نوتیفیکیشنها را منتقل کنند.
بسیاری از اپلیکیشنهای داخلی برای ارسال push notification از سرویسهای گوگل مانند Firebase و FCM استفاده میکنند. وقتی سرویسهای گوگل و IPهای مربوط به آنها در وایتلیست قرار میگیرند، اپهای داخلی میتوانند اعلانها را به کاربران خود برسانند، حتی اگر اینترنت عمومی هنوز محدود باشد. این یعنی مسیر نوتیفیکیشنها در حال حاضر انتخابی و کنترلشده است و به کاربران اجازه میدهد حداقل بخش کوچکی از اعلانها را دریافت کنند، بدون آنکه اینترنت کاملاً باز شود. این موضوع برای بعضی از اپهای خارجی روی بعضی اپراتورها هم برقرار است و اعلان اپهایی مانند تلگرام، اینستاگرام و لینکدین گاهی اوقات به گوشی کاربران میرسند.
به زبان ساده، دسترسی محدود و هدفمند برای سرویسها و اپهای خاص برقرار شده است. این تغییر به کاربران اجازه میدهد که حتی در شرایط محدود، اعلانهای ضروری برخی اپها را دریافت کنند، اما همزمان نشان میدهد که دسترسی به سایر سرویسها و دادهها همچنان کنترلشده و ناپایدار است.
نوتیفیکیشنها از چه مسیری به گوشی میرسند؟
برای فهمیدن اینکه نوتیفیکیشنها چطور حتی در شرایط محدودیت اینترنت به گوشی میرسند، اول باید بداینم که همه دادههای اینترنتی از یک مسیر واحد عبور نمیکنند. در عمل، اینترنت از مجموعهای از مسیرها و اتصالها تشکیل شده که هرکدام کارکرد متفاوتی دارند و لزوماً همزمان قطع یا وصل نمیشوند.
نوتیفیکیشنها معمولاً از مسیری مستقل از ترافیک عادی اینترنت به گوشی میرسند. گوشیهای هوشمند، چه اندروید و چه iOS، بهطور پیشفرض یک اتصال دائمی و سبک را با سرورهای مرکزیِ مخصوص دریافت نوتیفیکیشن حفظ میکنند. این اتصال از لحظهای که گوشی به شبکه وصل میشود، در پسزمینه فعال میماند و قرار نیست هر بار برای هر پیام از نو ساخته شود.
ویژگی مهم این مسیر، کمحجم بودن آن است. نوتیفیکیشنها برخلاف وبگردی یا استفاده از اپلیکیشنها، به تبادل داده زیاد نیاز ندارند. بهجای دهها درخواست و پاسخ مختلف، معمولاً فقط یک بسته کوچک داده ارسال میشود که نقش آن صرفاً اطلاعرسانی است. همین حجم پایین باعث میشود این مسیر حتی در شرایط شلوغی شبکه، اختلال یا محدودسازی، شانس بیشتری برای باقی ماندن داشته باشد.
از طرف دیگر، این اتصال معمولاً بهصورت همیشهمتصل طراحی شده است. یعنی گوشی بهجای اینکه هر بار برای دریافت پیام جدید به سرور وصل شود، یک ارتباط باز و پایدار را نگه میدارد و منتظر میماند تا در صورت نیاز، یک سیگنال کوتاه دریافت کند. این مدل ارتباط هم سریعتر است، هم فشار کمتری به شبکه وارد میکند و هم برای زیرساختهای شبکه سادهتر قابل مدیریت است.
در شرایطی که اینترنت بهصورت انتخابی محدود میشود، همین ویژگیها باعث میشوند مسیر نوتیفیکیشنها زنده بماند، حتی وقتی بسیاری از مسیرهای دیگر بسته یا مختل شدهاند. قطع کامل این نوع اتصال میتواند تبعات جانبی گستردهای داشته باشد؛ از اختلال در عملکرد گوشیها گرفته تا ناپایداری کلی شبکه. به همین دلیل، در بسیاری از مواقع این مسیر باریک و کممصرف حفظ میشود، حتی اگر دسترسی کاربر به بخشهای اصلی اینترنت عملاً از بین رفته باشد.
به زبان ساده، نوتیفیکیشنها از شاهراه اینترنت عبور نمیکنند؛ آنها از یک کوچه باریک، سبک و دائماً باز رد میشوند. کوچهای که بودنش به معنی آزاد بودن کل شهر نیست، اما همینقدر کافی است تا گوشی شما هنوز بتواند خبر بدهد که «اتفاقی افتاده».
آیا این یعنی اینترنت کاملاً قطع نیست؟
دیدن نوتیفیکیشن در زمانی که دسترسی به اینترنت مختل شده، خیلیها را به این نتیجه میرساند که «پس اینترنت کاملاً قطع نیست». از نظر فنی، این برداشت تا حدی درست است، اما اگر دقیقتر نگاه کنیم، تصویر پیچیدهتری میبینیم. اینترنت در عمل یک کل یکپارچه و صفر و یکی نیست که یا کاملاً روشن باشد یا کاملاً خاموش؛ بلکه مجموعهای از مسیرها، سرویسها و سطحهای دسترسی است که میتوانند بهصورت جداگانه محدود یا قطع شوند.
در بسیاری از مواقع، آنچه اتفاق میافتد «قطع کامل اینترنت» به معنای فنی آن نیست، بلکه نوعی قطع انتخابی است. یعنی برخی مسیرهای ارتباطی، پروتکلها یا سرویسها بسته میشوند، در حالی که مسیرهای محدود و خاصی همچنان فعال میمانند. این مسیرها معمولاً کمحجمتر، کنترلپذیرتر و برای پایداری کلی شبکه حیاتیتر هستند.
نکته مهم اینجاست که وجود چنین اتصالهایی به معنی «کار کردن اینترنت» نیست. اینترنت زمانی معنا دارد که کاربر بتواند بهطور پایدار و قابل پیشبینی با سرویسهای مختلف ارتباط برقرار کند، نه اینکه فقط نشانههایی پراکنده از اتصال دیده شود. وقتی دسترسی بهصورت تکهتکه و ناپایدار باقی میماند، تجربه واقعی کاربر تفاوتی با قطع کامل نخواهد داشت، حتی اگر از نظر فنی چند مسیر باریک هنوز باز باشند.
این وضعیت بیشتر نشاندهنده اینترنتی است که بهجای قطع کامل، به اجزای کوچکتر شکسته شده و فقط بخشهایی از آن اجازه عبور دارند؛ اینترنتی که از کاربر چیزی جز سردرگمی و اختلال بهجا نمیگذارد.
چرا بعضی نوتیفیکیشنها میآیند و بعضی نه؟
حتی زمانی که مسیرهای نوتیفیکیشن باز ماندهاند، همه پیامها همیشه به گوشی نمیرسند. این ناپایداری نتیجه چند عامل فنی و عملی است. اول، شبکه محدود و پر فشار است؛ وقتی ظرفیت مسیرهای کوچک برای انتقال داده کم میشود، بعضی پیامها با تأخیر میآیند یا اصلاً دریافت نمیشوند.
دوم، سیاست شبکه است؛ برخی مسیرها یا پروتکلها بهطور انتخابی مسدود یا محدود میشوند. ممکن است اپهای مختلف برای نوتیفیکیشن از پروتکلهای متفاوتی استفاده کنند، بنابراین برخی پیامها عبور میکنند و برخی نمیکنند.
سوم، اختلال تصادفی یا فنی؛ مانند قطع موقت سرورها، اختلال سختافزاری در مسیر شبکه یا خطای نرمافزاری اپلیکیشن. مجموع این عوامل باعث میشود تجربه دریافت نوتیفیکیشن ناهمگن باشد: گاهی میرسد، گاهی نه و گاهی با تأخیر.
جمعبندی: نوتیفیکیشنها نشانه اینترنت سالم نیستند
دیدن نوتیفیکیشن در شرایط محدودیت اینترنت ممکن است این تصور را ایجاد کند که «اینترنت هنوز وصل است یا حداقل نفس میکشد»، اما واقعیت فنی متفاوت است. نوتیفیکیشنها تنها پیامهای کوتاه و کمحجمی هستند که از مسیرهای مستقل و همیشهمتصل به گوشی میرسند و اصلاً به معنای دسترسی کامل به اپلیکیشنها یا سرویسهای اینترنتی نیستند.
ناپایداری مسیرها، سیاستهای شبکه و اختلالهای فنی باعث میشوند برخی نوتیفیکیشنها برسند و برخی نه، و حتی زمانی که یک نوتیفیکیشن دریافت میکنید، ممکن است باز کردن اپلیکیشن یا سایت مرتبط با آن امکانپذیر نباشد.
در واقع، نوتیفیکیشنها بیشتر شبیه «زنگ در» هستند؛ خبر میدهند که اتفاقی افتاده، اما مسیرهای کامل ارتباط هنوز بسته یا محدود ماندهاند. بنابراین تجربه دریافت نوتیفیکیشن در شرایط قطع اینترنت، نه نشانه سلامت شبکه، بلکه نشانهی تکهتکه شدن اینترنت و محدود شدن دسترسیها است.
